Moment, w którym dziecko osiąga pełnoletność, czyli kończy 18 lat, często rodzi pytania o dalsze obowiązki alimentacyjne. W polskim prawie sytuacja ta nie jest jednoznaczna i zależy od wielu czynników. Choć potocznie uważa się, że z chwilą osiągnięcia przez dziecko osiemnastu lat obowiązek alimentacyjny wygasa, rzeczywistość jest bardziej złożona. Prawo polskie przewiduje bowiem możliwość utrzymania alimentów również po przekroczeniu przez dziecko progu pełnoletności, pod pewnymi warunkami. Kluczowe jest zrozumienie, że przepisy nie traktują pełnoletności jako automatycznego końca wsparcia finansowego, lecz jako etap, który może potencjalnie zakończyć ten obowiązek, ale nie musi.
Podstawą prawną regulującą kwestię alimentów jest Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z jego postanowieniami, obowiązek dostarczania środków utrzymania obciąża rodziców względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Sformułowanie “nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie” jest kluczowe i stanowi podstawę do przedłużenia alimentacji po 18. urodzinach. Oznacza to, że samo ukończenie pełnoletności nie jest wystarczającym powodem do ustania alimentów, jeśli dziecko nadal potrzebuje wsparcia rodzicielskiego. Decyzja o tym, czy alimenty będą kontynuowane, zawsze leży w gestii sądu, który bierze pod uwagę indywidualną sytuację dziecka oraz możliwości zarobkowe i majątkowe rodziców.
Ważne jest, aby odróżnić sytuację dziecka, które kontynuuje naukę, od dziecka, które rozpoczęło już życie zawodowe lub inne formy samodzielnego utrzymania. Prawo bierze pod uwagę między innymi takie czynniki jak możliwość podjęcia pracy zarobkowej przez dziecko, jego stan zdrowia, możliwości rozwoju edukacyjnego oraz celowość dalszego kształcenia. Zrozumienie tych niuansów jest niezbędne dla obu stron – zarówno dla rodzica zobowiązanego do płacenia alimentów, jak i dla dziecka, które może być uprawnione do ich otrzymywania.
Jakie są podstawowe przesłanki do kontynuacji alimentów po osiemnastych urodzinach
Główne przesłanki decydujące o tym, czy alimenty będą nadal płacone po ukończeniu przez dziecko 18 lat, koncentrują się wokół jego zdolności do samodzielnego utrzymania się. Prawo nie stawia twardej granicy wiekowej, lecz skupia się na faktycznej sytuacji życiowej i ekonomicznej młodego człowieka. Jeśli dziecko po osiągnięciu pełnoletności nadal się uczy, na przykład w szkole średniej, technikum, czy na studiach, jego możliwość zarobkowania jest często ograniczona, co uzasadnia kontynuację alimentacji. Szczególnie dotyczy to sytuacji, gdy nauka ma charakter stacjonarny i wymaga pełnego zaangażowania czasowego, uniemożliwiając podjęcie pracy w pełnym wymiarze godzin.
Innym istotnym czynnikiem jest stan zdrowia dziecka. Jeśli młody człowiek cierpi na chorobę przewlekłą, niepełnosprawność lub inną przypadłość, która znacząco utrudnia mu podjęcie pracy zarobkowej i samodzielne utrzymanie, obowiązek alimentacyjny może zostać przedłużony. W takich przypadkach sąd analizuje stopień ograniczenia zdolności do pracy i ocenia, czy dziecko jest w stanie funkcjonować samodzielnie bez wsparcia finansowego rodziców. Ważne jest, aby takie okoliczności były udokumentowane medycznie i przedstawione sądowi wraz z odpowiednimi dowodami.
Kolejną ważną kwestią jest celowość i realność dalszego kształcenia. Jeśli dziecko kontynuuje edukację w sposób ciągły i zgodny z jego możliwościami rozwojowymi, a dalsze kształcenie jest uzasadnione perspektywami zawodowymi, sąd może przychylić się do wniosku o przedłużenie alimentów. Nie oznacza to jednak, że alimenty przysługują bezterminowo. Sąd ocenia, czy dalsza nauka jest racjonalna i czy dziecko aktywnie dąży do uzyskania wykształcenia, które pozwoli mu w przyszłości na samodzielne utrzymanie. Na przykład, wielokrotne powtarzanie roku bez wyraźnych postępów lub wybieranie kierunków studiów, które nie rokują na rynku pracy, może być podstawą do odmowy przedłużenia alimentacji.
Jakie są możliwości prawne dotyczące alimentów dla pełnoletniego dziecka
Pełnoletnie dziecko, które potrzebuje wsparcia finansowego, ma kilka dróg prawnych do ubiegania się o alimenty lub o kontynuację dotychczasowych świadczeń. Podstawowym mechanizmem jest złożenie pozwu o alimenty do sądu rodzinnego. W takim pozwie należy szczegółowo uzasadnić potrzebę dalszego utrzymania, powołując się na wspomniane wcześniej przesłanki, takie jak kontynuacja nauki, stan zdrowia czy brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Do pozwu należy dołączyć wszelkie dokumenty potwierdzające te okoliczności, na przykład zaświadczenie o studiach, dokumentację medyczną czy zaświadczenie o zarobkach rodziców.
Jeśli wyrok zasądzający alimenty został już wydany przed osiągnięciem przez dziecko pełnoletności, a sytuacja nadal tego wymaga, można złożyć wniosek o zmianę wyroku alimentacyjnego. Taki wniosek powinien zawierać uzasadnienie, dlaczego dotychczasowe świadczenie jest nadal potrzebne i jakie są nowe okoliczności (np. zmiana sytuacji dziecka, zwiększone koszty nauki). Sąd ponownie oceni, czy obowiązek alimentacyjny powinien być kontynuowany, biorąc pod uwagę aktualną sytuację obu stron. Jest to często bardziej skomplikowana ścieżka, wymagająca dokładnego przygotowania argumentacji i dowodów.
Warto również pamiętać o istnieniu tzw. zasady swobody umów w prawie cywilnym. Chociaż obowiązek alimentacyjny jest uregulowany ustawowo, strony mogą zawrzeć porozumienie dotyczące dalszego wsparcia finansowego dla pełnoletniego dziecka. Takie porozumienie, spisane w formie ugody sądowej lub aktu notarialnego, może określać wysokość alimentów, okres ich płatności oraz inne warunki. Jest to rozwiązanie często preferowane, ponieważ pozwala uniknąć długotrwałych i kosztownych postępowań sądowych. Jednakże, nawet zawarta ugoda może zostać zmieniona przez sąd, jeśli zmienią się istotne okoliczności.
Jakie są kryteria oceny zdolności dziecka do samodzielnego utrzymania
Ocena zdolności dziecka do samodzielnego utrzymania się przez sąd jest procesem złożonym, który uwzględnia szeroki wachlarz czynników. Kluczowe jest rozróżnienie między możliwością podjęcia jakiejkolwiek pracy a możliwością uzyskania dochodu pozwalającego na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak wyżywienie, mieszkanie, edukacja, opieka zdrowotna czy ubranie. Samo ukończenie 18 lat nie oznacza automatycznie, że dziecko jest w stanie tę kwotę zarobić.
Sąd analizuje przede wszystkim sytuację edukacyjną dziecka. Jeśli młody człowiek jest uczniem szkoły ponadpodstawowej lub studentem, który aktywnie uczestniczy w zajęciach i realizuje program nauczania, jego zdolność do samodzielnego zarobkowania jest zazwyczaj ograniczona. Ważna jest ciągłość nauki i jej zgodność z naturalnymi predyspozycjami i możliwościami dziecka. Sąd może również ocenić, czy dalsza nauka jest uzasadniona w kontekście przyszłych perspektyw zawodowych i czy dziecko wkłada wysiłek w jej ukończenie.
Istotnym kryterium jest również stan zdrowia dziecka. W przypadku chorób przewlekłych, niepełnosprawności lub innych schorzeń, które znacząco ograniczają możliwość podjęcia pracy zarobkowej, sąd może uznać, że dziecko nadal wymaga wsparcia finansowego ze strony rodziców. Dokumentacja medyczna jest w takich przypadkach kluczowym dowodem. Sąd ocenia, czy dziecko jest w stanie aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym i zawodowym, czy też jego stan zdrowia stanowi trwałą przeszkodę w osiągnięciu samodzielności finansowej.
Oprócz tych głównych czynników, sąd może brać pod uwagę również inne okoliczności, takie jak sytuacja na rynku pracy w regionie zamieszkania dziecka, jego dotychczasowe doświadczenie zawodowe (jeśli takie posiada) oraz jego aktywność w poszukiwaniu pracy. Ważne jest, aby dziecko aktywnie starało się znaleźć sposób na zarobkowanie, nawet jeśli jest to praca dorywcza lub na część etatu, która uzupełnia otrzymywane alimenty. Z drugiej strony, sąd nie może oczekiwać od dziecka podjęcia pracy poniżej jego kwalifikacji lub w warunkach zagrażających jego zdrowiu lub rozwojowi.
Co jeśli dziecko nie chce się uczyć lub pracuje dorywczo
Sytuacja dziecka, które osiągnęło pełnoletność, ale nie kontynuuje nauki i podejmuje jedynie pracę dorywczą, jest często punktem spornym w sprawach alimentacyjnych. Zgodnie z prawem, obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka trwa do momentu, gdy dziecko jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Jeśli młody człowiek jest zdolny do pracy i posiada możliwość jej podjęcia, ale świadomie rezygnuje z dalszego kształcenia na rzecz pracy dorywczej, może to oznaczać ustanie obowiązku alimentacyjnego. Sąd ocenia, czy podejmowana praca przynosi dochód wystarczający na zaspokojenie podstawowych potrzeb dziecka.
Ważne jest, aby odróżnić pracę dorywczą, która jest jedynie uzupełnieniem dochodów lub sposobem na zdobycie doświadczenia, od pracy, która pozwala na pełne usamodzielnienie się. Jeśli dziecko pracuje dorywczo, ale nadal potrzebuje wsparcia finansowego do pokrycia kosztów utrzymania, nauki lub leczenia, obowiązek alimentacyjny może być nadal utrzymany. Kluczowe jest udowodnienie, że dochody z takiej pracy nie są wystarczające do samodzielnego życia.
Jeśli dziecko osiągnęło pełnoletność i nie chce się uczyć, a jednocześnie nie podejmuje żadnych kroków w kierunku znalezienia stabilnego zatrudnienia, sąd może uznać, że obowiązek alimentacyjny wygasł. Rodzice nie są zobowiązani do finansowania stylu życia dziecka, który wynika z jego własnych decyzzyjnych wyborów, jeśli te wybory nie są podyktowane obiektywnymi przeszkodami, takimi jak stan zdrowia czy brak możliwości znalezienia pracy.
W takich przypadkach, rodzic zobowiązany do płacenia alimentów może wystąpić do sądu z wnioskiem o uchylenie obowiązku alimentacyjnego lub o jego obniżenie. Sąd, analizując sytuację, oceni, czy dziecko faktycznie nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać, czy też jego obecna sytuacja wynika z braku chęci do podjęcia odpowiednich kroków w celu osiągnięcia samodzielności. Kluczowe jest przedstawienie dowodów na aktywność dziecka w poszukiwaniu pracy lub na jego faktyczne dochody. Na przykład, zaświadczenia od pracodawców o zatrudnieniu, zeznania podatkowe czy wyciągi z konta bankowego mogą być pomocne w ustaleniu faktycznej sytuacji finansowej dziecka.
Obowiązek alimentacyjny rodzica a możliwości finansowe rodziny
Obowiązek alimentacyjny rodzica wobec dziecka, niezależnie od jego wieku, jest zawsze ściśle powiązany z jego możliwościami zarobkowymi i majątkowymi. Prawo nie nakłada na rodzica obowiązku zubożenia się w celu zaspokojenia potrzeb dziecka. Sąd, ustalając wysokość alimentów, bierze pod uwagę przede wszystkim usprawiedliwione potrzeby uprawnionego (czyli dziecka) oraz zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego (czyli rodzica). To oznacza, że wysokość alimentów nie może przekraczać możliwości finansowych rodzica.
W przypadku pełnoletniego dziecka, które nadal potrzebuje wsparcia, sąd analizuje, czy rodzic jest w stanie ponosić dalsze koszty utrzymania syna lub córki, jednocześnie zapewniając byt sobie i ewentualnie innym członkom rodziny. Oznacza to, że sąd nie może zasądzić alimentów w takiej wysokości, która naraziłaby rodzica na niedostatek lub uniemożliwiłaby mu zaspokojenie własnych usprawiedliwionych potrzeb. W praktyce, sąd może uwzględnić takie czynniki jak dochody rodzica, jego wydatki związane z utrzymaniem własnego gospodarstwa domowego, koszty leczenia, a także jego wiek i stan zdrowia.
Ważne jest również, aby rodzic zobowiązany do alimentacji aktywnie starał się zwiększyć swoje możliwości zarobkowe, jeśli jest to możliwe. Niewykonywanie pracy zarobkowej pomimo posiadania takich możliwości może być brane pod uwagę przez sąd jako celowe działanie mające na celu uniknięcie obowiązku alimentacyjnego. W takich sytuacjach sąd może ustalić wysokość alimentów na podstawie hipotetycznych dochodów, które rodzic mógłby osiągnąć.
Z drugiej strony, rodzic może ubiegać się o obniżenie alimentów, jeśli jego sytuacja finansowa uległa znacznemu pogorszeniu, na przykład w wyniku utraty pracy, choroby lub zwiększonych wydatków związanych z utrzymaniem nowego gospodarstwa domowego. W takim przypadku, konieczne jest przedstawienie sądowi dowodów potwierdzających zmianę sytuacji finansowej. Podobnie, jeśli dziecko zacznie zarabiać lub jego potrzeby znacząco się zmniejszą, rodzic może wystąpić z wnioskiem o zmianę wyroku alimentacyjnego.
Kiedy wygasa obowiązek alimentacyjny wobec pełnoletniego dziecka
Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wygasa z chwilą, gdy dziecko osiąga zdolność do samodzielnego utrzymania się. Jak już wielokrotnie wspomniano, samo ukończenie 18 lat nie jest automatycznym końcem tego obowiązku. Jest to jednak istotny moment, od którego sąd zaczyna dokładnie analizować, czy dziecko jest już na tyle zaradne, aby samodzielnie radzić sobie z kosztami życia. Zdarzają się sytuacje, w których obowiązek alimentacyjny może trwać znacznie dłużej niż do pełnoletności, np. do czasu ukończenia studiów, uzyskania stabilnego zatrudnienia lub osiągnięcia pełnej sprawności fizycznej i psychicznej.
Jednym z najczęstszych powodów przedłużenia alimentacji jest kontynuacja nauki. Jeśli dziecko uczy się w szkole średniej lub na studiach, a jego nauka jest ukierunkowana na przyszły zawód, to obowiązek alimentacyjny może trwać nawet do momentu ukończenia tych studiów, oczywiście pod warunkiem, że dziecko aktywnie realizuje swoje cele edukacyjne i nie marnuje czasu. Sąd oceni, czy dalsza edukacja jest uzasadniona i czy dziecko wkłada wysiłek w jej ukończenie.
W przypadku dzieci z niepełnosprawnościami lub przewlekłymi chorobami, obowiązek alimentacyjny może trwać przez całe życie, jeśli stan zdrowia uniemożliwia im samodzielne utrzymanie się. W takich sytuacjach, sąd bierze pod uwagę stopień niepełnosprawności i jego wpływ na zdolność do pracy i zarobkowania. Rodzice mają obowiązek wspierać swoje niepełnosprawne dzieci w takim zakresie, w jakim są w stanie to zrobić, nawet jeśli dzieci te są już dorosłe.
Należy również pamiętać, że obowiązek alimentacyjny może wygasnąć na skutek rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez dziecko. Na przykład, jeśli dorosłe dziecko w sposób rażący krzywdzi rodzica, lekceważy go lub nie utrzymuje z nim żadnych kontaktów, sąd może uznać, że obowiązek alimentacyjny wygasł. Jest to jednak sytuacja wyjątkowa i wymaga udowodnienia przez rodzica, że dziecko dopuściło się rażącego naruszenia norm społecznych i moralnych.
Zasady dotyczące ubezpieczenia zdrowotnego dziecka po 18 roku życia
Kwestia ubezpieczenia zdrowotnego dziecka po ukończeniu 18 lat jest ściśle powiązana z jego statusem edukacyjnym i możliwością samodzielnego utrzymania. Zgodnie z polskimi przepisami, dziecko może być nadal objęte ubezpieczeniem zdrowotnym rodzica po osiągnięciu pełnoletności, ale tylko w określonych sytuacjach. Kluczowe jest, aby dziecko nie osiągnęło jeszcze zdolności do samodzielnego utrzymania się.
Najczęściej spotykaną sytuacją, w której pełnoletnie dziecko pozostaje na ubezpieczeniu zdrowotnym rodzica, jest kontynuacja nauki. Jeśli dziecko jest uczniem szkoły ponadpodstawowej, słuchaczem kolegium lub studentem, który nie ukończył jeszcze 26. roku życia, a nie posiada własnego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego (np. nie pracuje i nie ma własnej działalności gospodarczej), może być nadal zgłoszone do ubezpieczenia przez rodzica. Jest to istotne udogodnienie, które pozwala na bezpłatny dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej.
Ważne jest, aby pamiętać o obowiązku zgłoszenia dziecka do ubezpieczenia zdrowotnego. Jeśli rodzic jest pracownikiem, zgłoszenia dokonuje jego pracodawca. Jeśli rodzic prowadzi działalność gospodarczą, sam odpowiada za zgłoszenie członków rodziny do ubezpieczenia. W przypadku braku własnego tytułu do ubezpieczenia, dziecko może zostać zgłoszone do ubezpieczenia jako członek rodziny.
Sytuacja komplikuje się, gdy dziecko osiągnie pełnoletność i nie kontynuuje nauki, a jednocześnie nie podejmuje pracy zarobkowej. Wówczas może stracić prawo do ubezpieczenia zdrowotnego rodzica, jeśli nie posiada własnego tytułu do ubezpieczenia. W takim przypadku, aby uzyskać dostęp do świadczeń medycznych, dziecko musi samodzielnie zgłosić się do Narodowego Funduszu Zdrowia lub podjąć pracę, która zapewni mu ubezpieczenie. Należy podkreślić, że brak ubezpieczenia zdrowotnego może prowadzić do konieczności ponoszenia pełnych kosztów leczenia.
Warto również zaznaczyć, że powyższe zasady mogą ulec zmianie w zależności od aktualnych przepisów prawnych dotyczących systemu ubezpieczeń zdrowotnych. Zawsze warto sprawdzić najnowsze regulacje lub skonsultować się z pracodawcą lub oddziałem Narodowego Funduszu Zdrowia w celu uzyskania precyzyjnych informacji dotyczących statusu ubezpieczeniowego.
W jaki sposób można ubiegać się o alimenty dla pełnoletniego dziecka
Procedura ubiegania się o alimenty dla pełnoletniego dziecka jest podobna do tej, która obowiązuje w przypadku dzieci małoletnich, jednak wymaga szczególnego uzasadnienia i przedstawienia dowodów na dalszą potrzebę wsparcia finansowego. Podstawowym krokiem jest złożenie pozwu o alimenty do właściwego sądu rodzinnego. Pozew ten powinien być skierowany przeciwko rodzicowi lub rodzicom zobowiązanym do alimentacji.
W pozwie należy szczegółowo opisać sytuację dziecka, wskazując, dlaczego nadal nie jest ono w stanie samodzielnie się utrzymać. Niezbędne jest przywołanie konkretnych okoliczności, takich jak kontynuacja nauki (z podaniem nazwy uczelni lub szkoły, kierunku studiów, roku nauki), stan zdrowia (wraz z dołączeniem dokumentacji medycznej), trudności ze znalezieniem pracy zarobkowej, czy inne przeszkody uniemożliwiające osiągnięcie samodzielności finansowej. Ważne jest, aby przedstawić sądowi jasny obraz potrzeb dziecka, obejmujący koszty związane z utrzymaniem, edukacją, leczeniem, a także inne niezbędne wydatki.
Do pozwu należy dołączyć wszelkie dokumenty potwierdzające podnoszone argumenty. Mogą to być między innymi:
- Zaświadczenie z uczelni lub szkoły potwierdzające pobieranie nauki.
- Dokumentacja medyczna potwierdzająca chorobę lub niepełnosprawność.
- Zaświadczenia o zarobkach rodziców, a także dokumenty dotyczące ich sytuacji majątkowej.
- Dowody na aktywne poszukiwanie pracy przez dziecko (np. wysłane aplikacje, listy motywacyjne, odpowiedzi od pracodawców).
- Wyciągi z konta bankowego dziecka pokazujące jego obecne dochody i wydatki.
Po złożeniu pozwu, sąd wyznaczy rozprawę, na której obie strony będą miały możliwość przedstawienia swoich argumentów i dowodów. Sąd będzie miał na celu ustalenie, czy istnieją podstawy do zasądzenia lub kontynuacji alimentów, a także określenie ich wysokości, biorąc pod uwagę usprawiedliwione potrzeby dziecka oraz możliwości zarobkowe i majątkowe rodziców. Warto rozważyć skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, np. adwokata lub radcy prawnego, który pomoże w prawidłowym przygotowaniu pozwu i reprezentowaniu interesów dziecka w sądzie.
Kiedy rodzic może uchylić się od obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka
Chociaż obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci jest fundamentalny w polskim prawie, istnieją sytuacje, w których rodzic może zostać zwolniony z tego obowiązku lub jego zakres może zostać znacznie ograniczony. Prawo przewiduje pewne okoliczności, które pozwalają na uchylenie się od alimentacji, jednak zazwyczaj są one interpretowane restrykcyjnie i wymagają silnych dowodów ze strony rodzica.
Jedną z głównych przesłanek do uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego jest sytuacja, gdy dziecko osiągnęło pełnoletność i jest w stanie samodzielnie się utrzymać. Jak już wielokrotnie podkreślano, samo ukończenie 18 lat nie jest wystarczające, ale jeśli dziecko posiada stabilne źródło dochodu, które pozwala na pokrycie jego podstawowych potrzeb, obowiązek alimentacyjny może wygasnąć. Rodzic zobowiązany do alimentacji musi jednak udowodnić sądowi, że dziecko osiągnęło taką zdolność do samodzielności.
Inną ważną podstawą do uchylenia się od alimentów jest rażące naruszenie przez dziecko obowiązków rodzinnych wobec rodzica. Dotyczy to sytuacji, gdy dorosłe dziecko w sposób celowy i powtarzalny krzywdzi rodzica, lekceważy go, znieważa, lub nie utrzymuje z nim żadnych kontaktów, pomimo braku ku temu obiektywnych przeszkód. W takich przypadkach sąd może uznać, że dalsze finansowanie takiego dziecka jest nieuzasadnione moralnie i prawnie. Kluczowe jest jednak udowodnienie skali i charakteru naruszeń.
Rodzic może również wystąpić z wnioskiem o uchylenie alimentów, jeśli jego własna sytuacja finansowa uległa drastycznemu pogorszeniu, które uniemożliwia mu dalsze wypełnianie obowiązku alimentacyjnego bez narażenia na niedostatek. Może to być spowodowane utratą pracy, ciężką chorobą, lub koniecznością ponoszenia nadzwyczajnych wydatków związanych z utrzymaniem własnego gospodarstwa domowego lub leczeniem. W takich sytuacjach, sąd dokonuje ponownej oceny możliwości finansowych rodzica.
Warto zaznaczyć, że nawet w sytuacji, gdy obowiązek alimentacyjny wygasa lub zostaje uchylony, rodzic nie jest całkowicie zwolniony z odpowiedzialności za los swojego dziecka. Prawo rodzinne opiera się na zasadzie wzajemności i wsparcia, dlatego w skrajnych przypadkach, gdy dziecko znajduje się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia, a rodzic posiada możliwości, sąd może nakazać udzielenie mu pomocy.
